هفته گذشته نشان داد که جنگ ایران و آمریکا نه‌تنها به پایان نزدیک نشده، بلکه خطر گسترش آن به دیگر نقاط منطقه افزایش یافته است. حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز شدت گرفت، جبهه یمن بار دیگر به رویارویی مستقیم‌تر عربستان و حوثی‌ها تبدیل شد و اقتصاد ایران، زیر فشار محاصره دریایی و کاهش ارزش ریال، با مشکلات جدی‌تری روبرو شد. در حالیکه در عرصه دیپلماسی نیز تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ همچنان ادامه یافت، جنگ ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شد که در آن میدان نظامی، بحران انرژی و رقابت‌های سیاسی جهانی بیش از گذشته درهم تنیده شدند. همچنین تلاش آمریکا برای تأمین گازوئیل از روسیه و فشار دونالد ترامپ بر ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، نشان داد که پیامدهای این جنگ بسیار فراتر از خلیج فارس رفته است. در همین فضای پرتنش، سخنرانی مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا در آتن نیز اهمیت ویژه‌ای یافت، سخنرانی‌ای که با یادآوری حمله خشایارشا به یونان، مناقشه امروز را در چارچوبی تاریخی و جنگ تمدنها قرار داد.

مهم‌ترین تحول این هفته، افزایش حملات به کشتی‌های تجاری در اطراف تنگه هرمز از سوی رژیم ایران بود. گزارش واشنگتن‌پست در ۸ اکتبر از آسیب دیدن دست‌کم ۹ کشتی طی یک هفته خبر داد، تحولاتی که جریان انتقال نفت از تنگه را کاهش داد و قیمت نفت برنت را به حدود ۱۰۵ دلار در هر بشکه رساند. این وضعیت نشان می‌دهد که حتی با وجود ادامه تماس‌های دیپلماتیک، امنیت کشتیرانی همچنان به‌شدت شکننده است.

روز یکشنبه ۱۱ اکتبر، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی در دوران مجتبی خامنه‌ای، پاسخ آمریکا به پیشنهاد هفت‌شرطی تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را «ناکافی» توصیف کرد. به گفته او، آمریکا برخی شروط را پذیرفته، اما درباره موارد دیگر ابهام باقی مانده است. در مقابل رئیس جمهور آمریکا در طی یکی از سخنرانی‌های روزانه خود در پشتیبانی از کاندیداهای جمهوری خواهان اعلام کرد که یا ایران همه چیز را خواهد داد و یا دیگر وجود نخواهد داشت.

هم‌زمان، سقوط ارزش ریال و تورم شدید، توان حکومت برای مدیریت پیامدهای جنگ را محدودتر کرده است. فشار معیشتی بر خانوارها و گزارش‌هایی درباره ترک کار از سوی برخی معلمان و پرستاران به دلیل ناکافی بودن دستمزدها، نشان می‌دهد که آثار بحران از چارچوب انرژی و ورود کالا فراتر رفته است.

در همین هفته، جنگ یمن وارد مرحله تازه‌ای شد. نیروهای دولت یمن با حمایت عربستان عملیاتی را برای بازپس‌گیری مناطق تحت کنترل حوثی‌ها آغاز کردند و حملات هوایی ائتلاف سعودی علیه مواضع این گروه افزایش یافت. اهمیت این تحول به موقعیت راهبردی باب‌المندب بازمی‌گردد، آبراهی که مسیر مهمی برای تجارت جهانی و صادرات انرژی است. اما این عملیات تاکنون به معنای پایان تهدید حوثی‌ها نبوده است. روز شنبه ۱۰ اکتبر، در جریان حمله‌ای به فرودگاه بین‌المللی ریاض دست‌کم ۱۲ کشته و بیش از ۳۰۰ زخمی بر جای گذاشت. مقام‌های سعودی حوثی‌ها را مسئول دانستند و این گروه نیز مسئولیت حملات خود را پذیرفته است. روز یکشنبه گزارش دیگری از اصابت پرتابه به پایانه فرودگاه منتشر شد و شمار کشته‌شدگان به ۱۳ نفر رسید.

به گزارش رویترز، کشورهای خلیج فارس نیز با پیامدهای گسترده بحران روبه‌رو هستند. مدیرعامل آرامکو در ۵ اکتبر هشدار داد که بازسازی ذخایر نفتی مصرف‌شده جهان ممکن است تا دو سال طول بکشد. در همان نشست، مدیرعامل شرکت نفت کویت از کمبود حدود شش میلیون بشکه در روز فرآورده‌های پالایش‌شده در بازار جهانی سخن گفت. این ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که حتی پایان سریع‌تر جنگ نیز الزاماً به بازگشت فوری بازار انرژی به وضعیت پیشین منجر نخواهد شد.

مارکو روبیو در روز هفتم اکتبر در آتن، در نزدیکی آکروپولیس و محل تاریخی گردهمایی شهروندان آتنی، سخنرانی‌ای درباره تمدن غرب، قدرت ملی و آینده اتحاد آمریکا و اروپا ایراد کرد. او سخنانش را با یادآوری لشکرکشی خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد آغاز کرد، زمانی که ارتش هخامنشی آتن را تصرف کرد و معابد آکروپولیس را به آتش کشید. روبیو سپس از مقاومت یونانیان، به‌ویژه اسپارت‌ها، سخن گفت و بر ضرورت دفاع از تمدن غرب در برابر تهدیدهای امروز ایران تأکید کرد. 

کارشناسان قصد روبیو را در جهت اتحاد فراآتلانتیکی تحلیل می‌کنند. او در آتن بر ضرورت احیای اعتمادبه‌نفس و قدرت غرب تأکید کرد، پیامی که هم‌زمان با اختلافات آمریکا و اروپا درباره جنگ اوکراین و پیامدهای جنگ ایران اهمیت دارد. این سخنرانی تصویری از روبیو به‌عنوان مدافع ایدئولوژیک جنبش «آمریکا اول» ارائه می‌دهد، رویکردی که می‌تواند در نزد هواداران ترامپ در دور بعدی انتخابات ریاست جمهوری برایش اعتبار بوجود بیاورد اما از سوی دیگر قرار دادن این اختلاف در چارچوب تقابل تمدن غرب با دشمن تاریخی یونان، می‌تواند خطرناک باشد و به جنگ معنایی گسترده‌تر بدهد و حمایت از آن را به مسئله دفاع از هویت غربی پیوند بزند. با این حال، میان ایران امروز و امپراتوری هخامنشی تفاوتی اساسی وجود دارد. جنگ خشایارشا با دولت‌شهرهای یونانی، منازعه‌ای میان قدرت‌های سیاسی و نظامی عصر باستان بود، نه جنگی میان دو تمدن که از ابتدا و برای همیشه دشمن یکدیگر بوده باشند. بنابراین، استفاده از آن واقعه برای توضیح جنگ کنونی، بیش از آنکه یک قیاس تاریخی دقیق باشد، انتخابی سیاسی برای شکل دادن به افکار عمومی و مشروعیت‌بخشی به سیاست خارجی آمریکا است.

یکی از مهم‌ترین تحولات اقتصادی و دیپلماتیک هفته، توافق اعلام‌شده دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی بود. ترامپ روز جمعه ۹ اکتبر اعلام کرد که روسیه در مرحله نخست بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل عرضه خواهد کرد، سپس ۵۰۰ هزار تن دیگر در نوامبر و محموله‌های بیشتری در مراحل بعدی تحویل داده می‌شود. در پی این اعلام، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوزی موقت صادر کرد که بر اساس آن، تحریم‌ها تا آوریل ۲۰۲۷ برای محموله‌های گازوئیل روسیه که تا تاریخ تعیین‌شده روی نفتکش‌ها بارگیری شده‌اند، اعمال نخواهد شد. توافق گازوئیلی ترامپ و پوتین با فشارهای هم‌زمان رئیس‌جمهور آمریکا بر زلنسکی همراه شد. ترامپ از اوکراین خواست حملات به پالایشگاه‌های نفت روسیه را متوقف کند و حتی خواستار انتخاب رهبری تازه در اوکراین شد، موضعی که انتقاد شدید کی‌یف و متحدان اروپایی را برانگیخت.

در این هفته همچنین بلوچستان شاهد موج تازه‌ای از حملات علیه نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی بود. در ۵ اکتبر، حمله مسلحانه به گشت پلیس در محور بمپور–ایرانشهر به کشته شدن دو مأمور و زخمی شدن یک نفر دیگر انجامید. جبهه مردمی مبارزان، ائتلافی از گروه‌های مسلح بلوچ مخالف حکومت، مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت. در روزهای ۷ و ۸ اکتبر نیز چهار حمله جداگانه در مناطق نیک‌شهر، نصرت‌آباد، فریاب و جالق گزارش شد که بنا بر گزارش گروه حقوق بشری «حال‌وش»، دست‌کم پنج نفر از نیروهای نظامی و انتظامی کشته و چندین نفر زخمی شدند. شمار دقیق تلفات در برخی موارد همچنان محل اختلاف منابع است. این تحولات، هم‌زمان با جنگ خارجی و بحران اقتصادی، واکنشی به افزایش فشار امنیتی در جنوب شرق کشور توسط رژیم است.

در داخل ایران نیز ادامه جنگ، فشار بر ساختار اقتصادی و دعوای جناح‌های حکومتی را افزایش داد. خبر استعفای محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در ۴ اکتبر منتشر شد و دولت اعلام کرد استعفا به دلایل شخصی بوده و از مدتی قبل مطرح شده بود. در پی آن، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، به‌عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب شد. در همین حال، کاهش ارزش ریال و تورم بالا همچنان قدرت خرید مردم را هر چه بیشتر تضعیف کرد. هفته قبل، ریال به سطح بی‌سابقه‌ای در برابر دلار سقوط کرده بود و بانک مرکزی ناچار شد برای حمایت از ریال، ارز عرضه کند. تداوم این وضعیت، توان دولت برای تحمل یک جنگ طولانی را محدود می‌کند. اما مهمتر از آن مسئله معیشت مردم و رنجی است که از این جنگ بی‌حاصل تاکنون نصیبشان شده است، جنگی که گرچه رژیم حاکم را تضعیف کرده اما همین حکومت زخم خورده همچنان چوبه‌های دار برپا می‌کند و از وضعیت جنگی محملی برای سرکوب و کشتار ساخته است.

منتشر شده در سایت همبستگی فراگیر