دریاچه ارومیه پس از بارانهای پاییزی اندکی جان گرفت؛ اما هنوز در آستانه خشکی است
۲۴ آبان ۱۴۰۵بارانهای پاییزی که از ۶ تا ۸ نوامبر (۱۵ تا ۱۷ آبان) بخشهای وسیعی از ایران را درنوردید، به دریاچه ارومیه نیز جان تازهای بخشید — هرچند اندک. بر اساس آمار منتشرشده به نقل از خبرگزاری ایسنا، مساحت دریاچه از ۱٬۹۷۱ کیلومتر مربع به ۱٬۹۹۵ کیلومتر مربع رسیده و سطح آب آن یک سانتیمتر بالا آمده است؛ از ۱٬۲۷۰٫۵۹ متر به ۱٬۲۷۰٫۶۰ متر.

این افزایش ۲۴ کیلومتر مربعی در نگاه اول خبر خوبی است، اما در برابر مقیاس فاجعهای که بر دریاچه گذشته، قطرهای در برابر دریا به شمار میآید. دریاچه ارومیه که زمانی با حدود ۶٬۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت، بزرگترین دریاچه خاورمیانه و ششمین دریاچه شور جهان بود، تا پایان سال ۲۰۱۷ به حدود یکدهم اندازه پیشین خود کوچک شده بود. تصاویر ماهوارهای ناسا نشان میدهد که تا سپتامبر ۲۰۲۵ این دریاچه تقریباً بهطور کامل خشک شده بود.
بارانهای سنگین اوایل سال ۲۰۲۶ و رهاسازی آب سدها، دریاچه را به بالاترین سطح پنج سال اخیر رساند؛ در ماه مه ۲۰۲۶ حجم آب آن حدود ۳٫۵ میلیارد متر مکعب و مساحتش حدود ۲٬۲۵۵ کیلومتر مربع گزارش شد. اما گرمای تابستان و تبخیر، بار دیگر سطح آن را پایین آورد تا اینکه بارانهای پاییزی این افزایش کوچک را رقم زدند.
علت خشکی دریاچه فقط خشکسالی نیست. برنامه محیط زیست سازمان ملل از سال ۱۹۹۵ تاکنون، خشکسالی طولانی، کشاورزی بیرویه و سدسازی بر روی رودخانههای تغذیهکننده دریاچه را از عوامل اصلی کوچکشدن آن دانسته است. سیزده رودخانه به دریاچه ارومیه میریزند و هرگاه آب آنها پیش از رسیدن به دریاچه برداشت شود، دریاچه تشنه میماند.
کارشناسان هشدار میدهند که چنین بهبودهایی بدون اصلاح اساسی در مدیریت آب، گذرا خواهد بود. تا زمانی که حقابه زیستمحیطی تالابها تأمین نشود و برداشت بیرویه از رودخانهها و آبهای زیرزمینی ادامه یابد، هر فصل بارانی فقط یک وقفه کوتاه در روند خشکی است. در بدترین دورهها، شوری آب دریاچه از ۳۰۰ گرم در لیتر گذشت؛ شوریای که حتی میگوی آبشور — تنها جانور شاخص دریاچه — نیز در آن زنده نمیماند.
دریاچه ارومیه از سال ۱۹۷۵ در فهرست تالابهای رامسر ثبت شده و پارک ملی است. خشکی آن فقط یک فاجعه زیستمحیطی نیست؛ بستر خشکشده آن منشأ گرد و غبار نمکی است که سلامت میلیونها نفر در آذربایجان غربی و شرقی را تهدید میکند.
یک سانتیمتر افزایش سطح آب، نشانهای از حیات است — اما نه نشانه نجات. دریاچه هنوز تنها حدود یکسوم وسعت گذشته خود را دارد و سرنوشت آن به بارانهای پیشِ رو و مهمتر از آن، به تصمیمهایی بستگی دارد که درباره آب گرفته میشود.